ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਲੇਖਕ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ‘ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ’
ਖਰੜ (ਸੁਰ ਸਾਂਝ ਡਾਟ ਕਾਮ ਬਿਊਰੋ), 12 ਜੂਨ:
ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੈਂਟਰਲ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਲੇਖਕ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਰਿਚੂਅਲਜ਼’ ਯਾਨੀ ਕਿ ‘ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ’ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰਤਕ) ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੁਖਬੰਧ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਖਬੰਧ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰੁਪਾਲ, ਸਕੱਤਰ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਹੈ:-
ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ‘ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ” ਲੋਕਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਖਪਤਵਾਦ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸੁਹਿਰਦ ਯਤਨ ਔਖਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹਕ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੋਜ, ਥੀਮੈਟਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹਨ।
ਜਸਵਿੰਦਰ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਾਈਨੌਰ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੁਣ ਖਰੜ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਲਵਾ, ਪੁਆਧ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਜਸਵਿੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਪਿਤਾ ਸ: ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਜਾਜ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਜਸਵਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਲਮ ਸਫ਼ਰ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਨ 1989 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਰਵੇਅਰ ਵਜੋਂ ਕੈਰੀਅਰ ਚੁਣਨਾ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੀਡੀਆ, ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਂਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸਦੀ ਲੇਖਣੀ ਉਜਾਗਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜੀ ’ਚ ਅਜਿਹੀ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਲਿਖਣਾ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜਸਵਿੰਦਰ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹੋਰ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਡ ਮੈਪ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀਤਮ ਰੁਪਾਲ, ਸਕੱਤਰ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
