ਖਰੜ (ਸੁਰ ਸਾਂਝ ਡਾਟ ਕਾਮ ਬਿਊਰੋ), 20 ਫਰਵਰੀ:
20 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚੇਤਾ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀ ਨਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ (ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਨਾਵਲ) ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ।’ 54 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 39 ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਲ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਮਕਾਲੀ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਮੀਖਿਆ ਅਧੀਨ ਪਾਠ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ, ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ’ਚ ਯਤਿੰਦਰ ਕੌਰ ਮਾਹਲ ਨੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ’ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕਾ ਬਾਲ ਮਨ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਰੌਚਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲੇਖਕਾ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਕਿ ਬਾਲ ਮਨ ‘ਕੋਰੀ ਸਲੇਟ’ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੇਹੱਦ ਸਾਰਥਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ‘ਕੋਰੀ ਸਲੇਟ’ ‘ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਵਿਚਾਰ ਉੱਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀਆਂ, ਨਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ‘ਬਾਤਾਂ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਿਅਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਜੋਅ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀਆਂ-ਨਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ‘ਬਾਤਾਂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਨਿੱਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ‘ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ’ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਜੀਤ, ਸਿੰਮੀ, ਬਲਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜੂ ਨਾਮ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕੁਝ ਨਿਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੜਕ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਸਮੇਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਾਰਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲ ਕੇ ਚਾਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ‘ਸਾਂਝੀ ਮਿਹਨਤ’ ਅਤੇ ‘ਟੀਮ ਵਰਕ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੰਮੀ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਠਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਲਿਖਣਾ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਵੇਰਵੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
(ਜਸਵੀਰ ਕੌਰ) ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰ ਦੇ ਨਿੱਘੇ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ, ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਵਲ ਸਕੂਲ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ, ਸੁਗਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਹੈ। ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲ ਮਨ ਲਈ ਸਮਝਣੇ ਆਸਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਬਣਾਏ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਾਂ (ਸੁਖਜੀਤ, ਸਿੰਮੀ, ਬਲਰਾਜ, ਰਾਜੂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਇਹ ਪੰਨੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕਾ ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ, ਢੁਕਵੀਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ (ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਚੋਣ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਰੌਚਿਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ’ ਦੇ ਇਹ ਪੰਨੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਬਾਲ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਚੋਣ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ। ਭਰਪੂਰ ਰਸ ਦਿੰਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਵਧਾਈ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਾਠਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਗਿਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਇਜ਼ਾਫਾ ਕਰਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ’ਚ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਰਿਵਿਊਕਾਰ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ – 98888-42244
