ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ- ਮਨ ਤੰਦੂਰ/ ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਔਲਖ

“ਭਾਰਤ ਕਿਉਂ ਗੁਲਾਮ ਹੋਇਆ” ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਇਤਨੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵੀ ਸਰਲ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਲਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਰਧਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਾਥੀ ਸੀ।

ਆਲਸ ਸਾਡਾ ਸਾਥੀ ਸੀ।

ਸਿਕੰਦਰ ਕੋਲ ਘੋੜੇ ਸੀ।

ਸਾਥੀ ਭਾਵੇਂ ਥੋੜੇ ਸੀ।

ਏਸੇ ਲਈ ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ।

ਬਾਬਰ ਕੋਲ ਬੰਦੂਕ ਸੀ।

ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਲੂਕ ਸੀ।

ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਤੀਰ ਸੀ।

ਰੁੱਸੇ ਫਿਰਦੇ ਵੀਰ ਸੀ।

ਏਸੇ ਲਈ ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ।  (ਇਤਿਹਾਸ-ਰੇਖਾ ਪੰਨਾ 21)

ਉਹਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ:

ਧਰਤ ਬੇਗਾਨੀ, ਵੇਖ ਪਰਾਈਆਂ, ਚੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਲਿਓ ਨਾ।

ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਰਸਾ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬੀਓ ਭੁੱਲਿਓ ਨਾ।

(ਧਰਤ ਬੇਗਾਨੀ ਪੰਨਾ 53)

ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ “ਇਸ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ” ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਇਸ ਦੂਰ ਦੇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਵੀਰੋ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦਿਉ।

ਕੀ ਖੱਟਿਆ ਤੇ ਕੀ ਵੱਟਿਆ ਹੈ,

ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਤੁਰਤ ਹਿਸਾਬ ਦਿਓ

ਮਾਂ ਬੋਲੀ, ਜਣਨੀ, ਮਾਤ ਭੂਮ ਬਿਨ ਉਲਟਾ ਚੱਕਰ ਗਿੜਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਬਗੈਰ ਕਦੇ ਨਾ, ਰੂਹ ਦਾ ਚੰਬਾ ਖਿੜਦਾ ਹੈ।

ਊੜਾ ਤੇ ਜੂੜਾ ਸਾਂਭ ਲਵੋ, ਓਏ ਪੁੱਤਰੋ! ਗੋਬਿੰਦ ਖ੍ਵਾਬ ਦਿਉ।

(ਪੰਨਾ 75)

ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਮਾਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਏਥੇ ਵਿਹਲ ਦੱਸ ਕੀਹਨੂੰ, ਕਰ ਤੂੰ ਬਿਰਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ।

ਤੈਨੂੰ ਦੇਣੈਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਏਥੇ ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ।

ਵਧ ਗਈ ਰੂਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ, ਲੋਕੀਂ ਡਾਲਰ ਦੇ ਨੇੜੇ।

ਕਿੱਥੇ ਚੜ੍ਹਿਐਂ ਚੰਨਾ ਵੇ ਤੂੰ ਬੇਕਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ।

ਬੱਧੇ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੇੜੇ।

(ਕਿੱਥੇ ਚੜ੍ਹਿਐ ਚੰਨਾ ਵੇ)

ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ ਮਾਣਸ ,ਧੀਆਂ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਆਹਤ ਹੈ।

ਪੌਣ ਗੁਰ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕਹਿ ਗਿਆ।

ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰੀ ‘ਚ ਹੁਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਕਹਿਰ ਦਾ ਤਾਹੀਓਂ, ਦਿਨੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸਿਤਾਰਾ ਵੇਖਿਆ।

ਕਿਰਤ ਦਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵੱਖਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਿਆ।

(ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਰਤ ਕੇ ਪੰਨਾ 19)

ਫਿਰ ਉਹ ਕੂਕਦਾ ਹੈ:

ਦਸੋ ਗੁਰੂ ਵਾਲਿਓ ਪੰਜਾਬ ਕਿਥੇ ਹੈ?

ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵਜਦੀ ਰਬਾਬ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? (ਦੱਸੋ ਗੁਰੂ ਵਾਲਿਓ ਪੰਨਾ 60)

ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਧੀ ਘਰ ਬੈਠੀ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਧੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਏ ਮਾਏ

ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਨਾ ਆਏ,

ਨੂੰਹ ਕੋਲੋਂ, ਪੁੱਤ ਮੰਗਦੀ, ਤੂੰ ਰਤਾ ਨਾ ਸੰਗਦੀ।

ਕਿਉਂ ਟੱਬਰ ਸੂਲੀ ਟੰਗਦੀ

ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਦੀ?

(ਧੀ ਦੇ ਘਰ ਬੈਠਿਏ ਮਾਏ ਪੰਨਾ 69)

ਉਹ ਤੀਵੀਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਰਦ ਦੀ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦਾ ਵਰਨਣ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਤੂੰ ਜਿਸਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਕਰ ਵੇ।

ਨਾ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨੋਂ ਸੱਤ ਅਸਮਾਨੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕਰ ਵੇ।

ਮੇਰੇ ਨੈਣਾਂ ਅੰਦਰ ਕੀ ਕੁਝ ਲਿਖਿਐ, ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰ ਵੇ।

ਤੇਰੀ ਬੇਕਦਰੀ ਤੱਕ, ਰੀਝਾਂ ਫੇਰ ਦਬਾਅ ਲੈਂਦੀ ਆਂ।

ਵੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਧਰਤੀ ਅੰਬਰ ਗਾਹ ਲੈਂਦੀ ਆਂ।

ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੈਂ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਉੱਚੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਆਂ?

(ਵੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ…. ਪੰਨਾ 71)

ਪੁੱਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਧੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੈ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹਨ:

ਪੁੱਤ ਵੀ ਤਾਂ ਰੋਲਦੇ ਨੇ

ਬਾਬਲੇ ਦੀ ਪੱਗ ਨੂੰ।

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਖਦੇ ਤੂੰ

ਮਾਏ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਨੂੰ।

ਆਪ ਹੀ ਬੁਝਾਉ

ਇਸ ਅਲੋਕਾਰ ਅੱਗ ਨੂੰ।

ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਜਹਾਨ

ਮਾਏ ਮੇਰੀਏ।

ਡੋਲ ਗਿਆ ਤੇਰਾ ਕਿਉਂ

ਈਮਾਨ ਮਾਏ ਮੇਰੀਏ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝ, ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਡਾਲਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਭਾਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਟਾਹਰਾਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ, ਅਸੰਭਵ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਜਗਾਉਂਦਾ, ਅੰਬਰਾਂ ਤਕ ਉਡਾਰੀਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ,ਪਰ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ, ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ, ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਦਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਆਮ ਜਨ ਮਾਣਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਰਛਲ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ:

ਅਸਲ ਨਸ਼ਾ ਤਾਂ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ, ਜਾਗਿਓ, ਰਾਖੀ ਕਰਿਉ,

ਚਾਤਰ ਸ਼ਾਤਰ ਬੜਾ ਚਾਹੁਣਗੇ, ਲਾਉਣਾ ਪੁੱਠੀ ਚਾਟੇ।

ਧਰਤੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਏਦਾਂ ਸਮਝਾਇਆ,

ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਂਭੋ, ਰੱਖ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਗਾਟੇ।

(ਪੰਨਾ 76)

ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮਾਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਸਮਝਾਇਆ,

ਅੰਨ੍ਹੇ ਗੁੰਗੇ ਬੋਲ਼ੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਲੱਗ।

ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਮੱਥਿਆਂ ‘ਚ ਜਾਗ ਪਵੇ ”ਬਾਬੇ” ਵਾਲੀ ਅੱਖ,

ਉਹ ਤਾਂ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਪਛਾਣ, ਵੱਡੇ ਸੱਜਣਾਂ ‘ਚੋ ਠੱਗ।

(ਪੰਨਾ 80)

ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਹੈ:

ਤੈਨੂੰ ਜੇ ਦਸਤਾਰ ਵੀ ਸਿਰ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ।

ਸਮਝ, ਪ੍ਰਾਹਣੀ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਸਿਰਦਾਰੀ ਹੈ।

ਜੇ ਤੇਰਾ ਮੂੰਹ ਦੁਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਿਆਂ,

ਸਮਝੀਂ ਤੇਰੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਫਿਰਦੀ ਆਰੀ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 86)

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮੀ ਚੋਗੇ ਉਹਲੇ ਲੁਕੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਚਿੱਟਾ ਪਰਚਮ ਹੱਥੀਂ ਲੈ ਕੇ, ਅਮਨ ਕੂਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਟੋਲੇ,

ਸਾਡਾ ਖ਼ੂਨ ਕਸ਼ੀਦ ਕੇ ਸਾਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਰਹੇ ਨੇ।

ਨਾ ਬਾਬਰ ਹੁਣ ਕਾਬਲੋਂ ਆਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਯੁੱਧ ਮਚਾਵੇ,

ਰੂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਜਾਬਰ ਡੰਗ ਰਹੇ ਨੇ।

(ਪੰਨਾ-87)

ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮੁਹਾਰ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ:

ਆਈ ਏ ਆਵਾਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਲੇ ਵਾਲੀ ਬਾਰ ‘ਚੋਂ,

ਪੱਤਣ ਝਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੂਰ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ‘ਚੋਂ ਲੱਭ ਲਵੀਂ, ਦੱਸੀਂ ਤੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ,

ਮੈਥੋਂ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

(ਪੰਨਾ 91)

ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪਛਾਨਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ:

ਜਿੰਨਾ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ੜੇ ਤੋਂ ਫ਼ਾਸਲਾ,

ਓਨਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਨੂੰ ਦੂਰ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ।

(ਪੰਨਾ 92)

ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ  ਮਾਂ ਦਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ ਜੀਵਨ ਦਾ, ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਤੇ ਜਣਨਹੀਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਹੈ। ਉਹ ਟਾਟਿਆਂ ਬਿਰਲਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨਾਲ ਗਿਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਠੱਗਾਂ ‘ਚੋਂ ਸੱਜਣ ਲੱਭਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਵੀ ਹੈ:

ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਨੂੰ ਲਿਆਕਤ ਦੀ ਕਦਰਦਾਨੀ ਨਹੀਂ,

ਏਸ ਵਾਂਗੂੰ ਅਕਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਰੋਲ਼ਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

ਜਗ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਦੀਵੇ, ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ,

ਵੇਖ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੀ ਜ਼ੇਰੇ, ਡੋਲਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। (ਪੰਨਾ 78)