ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਲੰਟੀਅਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਅਸਤੀਫਾ/ ਜੇ.ਐਸ. ਮਹਿਰਾ

ਨਿਊ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਸੁਰ ਸਾਂਝ ਡਾਟ ਕਾਮ ਬਿਊਰੋ), 12 ਜੁਲਾਈ:

25 ਅਗਸਤ 2008 ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਲੰਟੀਅਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਲੰਟੀਅਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਵਲੰਟੀਅਰ ਮਤਲਬ ਉਹ ਸ਼ਖਸ਼ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਵੇਤਨ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਵੇਤਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਤਹਿਤ Graduate ਨੂੰ 2500 ਰੁਪਏ, Post Graduate ਨੂੰ 3500 ਰੁਪਏ ਅਤੇ Trained Graduate ਨੂੰ 4500 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਰਤੀ ਰੈਗੂਲਰ ਬੇਸਿਸ ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਿਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ “ਜੱਸੀ” ਤੋਂ “ਮਾਸਟਰ ਜੀ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਲੰਟੀਅਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ।

ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਕਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਤੂਫਾਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਜੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਲੰਟੀਅਰ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕਟਵਾ ਲਏ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰੈਗੂਲਰ ਰਹਾਂਗੇ ਪਰ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੈਡਮਾਂ ਮੇਟਰਨਟੀ ਲੀਵ ਤੇ ਸਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੱਕੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੰਨੇ ਘੱਟ ਵੇਤਨ ‘ਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਡਿਊਟੀ ਲਾ ਦੇਣੀ ਤੇ ਕਿਰਾਇਆ ਵੀ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਦੀ ਮਾਜਰਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡਮ ਮੈਟਰਨਟੀ ਲੀਵ ‘ਤੇ ਚਲੇ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਰ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਸੀ ਪਰ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੋਈ ਅਫਸਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਫ਼ੋਨ ‘ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਵਾ ਦੇਵੀਂ। ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਪਰੋਚ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕੁਰੱਪਟ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਫਸਰ ਕੁਰੱਪਟ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਆਯਾਸ਼ੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਸੌ-ਡੇਢ ਸੌ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਇਕੱਲੇ ਲਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਰ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਮੇਰਾ ਚੁਪ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਸਕੂਲ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਸਦੇ ਖੇਡਦੇ ਦੇਖ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਓਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ:-