ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੱਦੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ – ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਸੁਰ ਸਾਂਝ ਡਾਟ ਕਾਮ ਬਿਊਰੋ), 18 ਮਈ:

ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਭਵਨ, ਸੈਕਟਰ 16 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ‘ਮਝੈਲ’ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੱਦੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਅਤੇ ਮਾਣੋ ਬਿੱਲੀ (ਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਪਰ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ। ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ ਨੇ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੱਦੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ‘ਮਝੈਲ’ ਦੀ ਇਹ ਨੌਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੱਦੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ (ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਬਾਲ ਮਨਾਂ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਮਝੈਲ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਇਹ ਰਾਹ ਹੁਣ ਕੁਝ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਜੈਜ਼ੂ, ਗੁੰਨੀ ਤੇ ਨਿੱਧੀ’ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਹੋਈ 48 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਛੇ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਲ ਮਨਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ। ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ; ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਵਾਨ ਭੈਣਾਂ – ਰੂਪਮਤੀ, ਰੂਪਕੰਵਲ ਅਤੇ ਰੂਪਰਾਣੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ (ਰੁਮਾਲ ਨਾ ਕੱਢਣਾ, ਵੀਣਾ ਨਾ ਵਜਾਉਣੀ ਅਤੇ ਹਲਵਾ ਨਾ ਬਣਾਉਣਾ) ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਲਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਯੋਗ ਵਰਾਂ (ਰਾਜ ਕੁਮਾਰਾਂ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਅਲੀ ਨੋਟ ਕਹਾਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੀਪੂ ਨਾਮ ਦਾ ਬੱਚਾ ਜਦੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੌਦਾ ਲੈਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਨੋਟ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਦੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਹਾਣੀ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਦੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਦਾ ਕਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੱਦੂ ਹੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮੁਰਗੀ ਚੋਰ ਕਹਾਣੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪਛਤਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਗਲ ਟੱਲੀ ਕਹਾਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੜ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਭੋਲਾ-ਭਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ‘ਸਿੱਧੜ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ) ਵੇਲੇ ਸਭ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਬਹਾਦਰੀ ਮਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ‘ਮਝੈਲ’ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਖ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਰੌਚਕਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਰਸ ‘ਤੇ ਭਾਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕੇਵਲ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਾਲ-ਮਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿਊਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਕੱਦੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਉਪਰਾਲਾ ਹਨ। ਡਾ. ਮਝੈਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਲਈ ਲੇਖਕ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।