ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਿਚੂਅਲਜ਼” ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ 16 ਜੁਲਾਈ 2023 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ
Introduction ਪੁਸਤਕ “ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਿਚੂਅਲਜ਼” (ਅੰਗਰੇਜੀ ’ਚ ਵਾਰਤਕ)
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਈਨੌਰ ਪਿਛਲੇ 34 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਿਚੂਅਲਜ਼’ (ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ) ਅੰਗਰੇਜੀ ’ਚ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਅਚਾਰ ਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ’ ਸਾਲ 2003 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ 9 ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਵਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। .
ਇਸ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ, ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਜਮਹੂਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇਸ਼, ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ, ਜਾਤ ਪ੍ਰਥਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਢੰਗ, ਭੋਜਨ/ ਪਕਵਾਨ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਪਰਿਵਾਰ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ (ਸਮੇਤ ਸਾਹਾ ਚਿਠੀ, ਜਾਗੋ, ਸੇਹਰਾ ਬੰਦੀ, ਸਰਵਾਲਾ (ਰੱਖਿਅਕ ਦੀ) ਭੂਮਿਕਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫੇਰੇ ਦੀ ਰਸਮ, ਮੁਸਲਿਮ/ ਇਸਲਾਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਹ ਦੀ ਰਸਮ, ਪੇਟੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਰਸਮ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ (ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਆਦਿ), ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਚ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਅਨਮੋਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਆਗਤ ਵਿਵਹਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮੇਟਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਲਿਖੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ‘ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ’ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੀ ਇਸ 123 ਪੰਨਿਆਂ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਾਜਿਬ ਕੇਵਲ 330 ਰੁਪਏ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਖਕ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗੀ ਸਗੋਂ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜਸਵਿੰਦਰ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹੋਰ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਡ ਮੈਪ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਕਾਈਨੌਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ/ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ।
